De Hervorming

Vooraf

Luther en Calvijn protesteerden tegen misstanden in de christelijke kerk onder leiding van de paus. Door de reformatie (hervorming) ontstonden nieuwe kerken in Noord- en Midden-Europa. De eenheid van het geloof ging verloren. Dit leidde tot godsdienstoorlogen. In de kerken van de reformatie kregen gewone gelovigen meer invloed. De macht van de paus verminderde sterk.

Aan het eind van deze opdracht kun je:

  • in je eigen woorden uitleggen wat de oorzaken waren van de splitsing in de christelijke kerk van Europa.
  • beschrijven welke rol Luther en Calvijn speelden in de reformatie.
  • vergelijken welke verschillen er zijn tussen katholieken en protestanten.
  • argumenteren waarom de reformatie grote gevolgen had voor de hele maatschappij.
  • beschrijven welke kenmerken van de reformatie je kunt herkennen in de kerken van nu.

 

De antwoorden op deze vragen schrijf je in je schrift of typ je in OneNote.

Inleiding - Reformatie en splitsing christelijke kerk

De katholieke kerk had gedurende de middeleeuwen een dominante positie in de maatschappij. De kerk had echter ook te maken met kritiek. De leider van de christelijke kerk in Byzantium bijvoorbeeld, wilde niets met de paus in Rome te maken hebben.
In West-Europa waren er gelovigen die op zoek waren naar zuiverheid in het geloof. Soms werden deze groepen door de kerk in de ban gedaan of vervolgd als ketters.
Toen Maarten Luther misstanden in de kerk aan de kaak stelde, groeide hij uit tot een machtig tegenstander. Met Calvijn en andere hervormers deed hij de katholieke kerk op haar fundamenten schudden.

Reformatie

De onvrede over de rooms-katholieke kerk was in de 16e eeuw groot. De kerk was nog oppermachtig en duldde geen inspraak.

Andersdenkenden werden door de kerkelijke rechtbank op een brute manier vervolgd. De behoefte aan een nieuwe kerk was zo groot dat er een hervormingsbeweging opkwam. Luther en Calvijn waren de belangrijkste leiders van deze beweging.

Hervormers - Maarten Luther (1483 - 1546)

Maarten Luther was oorspronkelijk een rooms-katholieke Augustijner monnik en theoloog aan de universiteit van Wittenberg. Hij was het niet eens met de misstanden binnen de katholieke kerk. De kerk mocht volgens Luther geen obstakel zijn in de relatie tussen mens en God. In 1517 publiceerde hij 95 stellingen. Hij vertelde daarin precies wat hij van de katholieke kerk vond. Hervorming van de katholieke kerk was volgens hem hard nodig. Een sobere kerk die geen misbruik maakte van haar macht en zich inzette voor de gelovigen

 

Het lukte Luther niet om de bestaande kerk te hervormen. Er werden Lutherse kerken opgericht waarin veel zaken uit de katholieke kerk ontbraken. De biecht, de heilige mis ter vergeving van de zonden, en de heiligen werden niet langer erkend. Omdat volgens Luther alleen God zelf vergeving kon schenken, moest de kerk zich daar niet mee bezighouden vond hij.
De katholieke kerk deed Luther in de ban en verklaarde hem vogelvrij. Hij kreeg echter bescherming van de keurvorst van Saksen. Zo kon Luther in 1521 in alle rust werken aan een vertaling van de Latijnse tekst van de Bijbel naar de Duitse taal. Alleen door het lezen van de Bijbel was het mogelijk om God te leren kennen zei Luther. Het vertalen van de Bijbel was dus een manier om gewone burgers in contact te brengen met het woord van God.

 

Hervormers - Johannes Calvijn ( 1509 - 1564)

Johannes Calvijn was een Frans-Zwitserse theoloog die net als Luther niets zag in goede werken als mogelijkheid om vergeving te krijgen. Genade kwam van God zelf en niet van de kerk, was zijn overtuiging.

Hij geloofde in de uitverkiezing of predestinatie. Dat hield in dat het lot van elk mens al voorbestemd was bij de geboorte. Om God te eren moesten mensen een hardwerkend en eenvoudig bestaan leiden.

Calvijn was in zijn opstelling tegen de officiële kerk en andersdenkenden een stuk fanatieker dan Luther. In zijn ogen moest de staat ondergeschikt zijn aan het geloof.

Gevolgen van de reformatie - 1

De katholieke kerk probeerde Luther eerst op andere gedachten te brengen. Toen dat niet lukte werd hij in de ban gedaan. Luther en Calvijn kregen toch veel volgelingen die we protestanten noemen. Onder andere door de boekdrukkunst konden de protestantse ideeën zich snel over Europa verspreiden en groeide de aanhang van de protestantse kerk snel.

Gevolgen van de reformatie - 2

Het nieuwe geloof ging een belangrijke rol spelen bij politieke conflicten tussen staten. Om de politieke tegenstellingen aan te scherpen werd soms nadrukkelijk gekozen voor het protestantse of het katholieke geloof. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de Opstand van de Nederlandse provincies tegen Filips II. Nederlandse edelen gaven de voorkeur aan het protestantse geloof en zetten daarmee hun afkeer van de katholieke Filips II kracht bij. Ook in de bloedige en chaotische Dertigjarige Oorlog in Duitsland speelden tegenstellingen tussen katholieken en protestanten een belangrijke rol.

Contrareformatie

De reformatie had grote gevolgen voor de rooms-katholieke kerk. Niet alleen verloor de kerk een deel van haar gelovigen, maar ook haar macht en aanzien was aangetast. Toch had de reformatie ook positieve gevolgen. Door de afkeer van gelovigen van de kettervervolgingen, het machtsmisbruik van priesters en de aflatenhandel, werden deze zaken nu eindelijk serieus genomen. De katholieke kerk nam maatregelen om de ergste misstanden tegen te gaan en de kerkelijke organisatie beter te structureren. Het Concilie van Trente(1545-1563) speelde daarbij een belangrijke rol.

Verschillen tussen de katholieke en protestante kerk

Misstanden in de katholieke kerk

In de 15e eeuw was Italië zeer welvarend. De pausen in dit tijdperk voelden zich naast kerkleider ook vorst van de pauselijke staat. Zij waren vaak berucht om hun decadente levensstijl. Ze lieten dure kerken bouwen zoals de Sint-Pietersbasiliek in Rome.

Ook werden kostbare kunstvoorwerpen verzameld. Geld voor deze dure levensstijl kwam deels uit de handel in aflaten en kerkelijke ambten die binnen de katholieke kerk gangbaar was.

Kritiek op de kerk werd hardhandig aangepakt via de inquisitie, een kerkelijke rechtbank die ketterij kon vaststellen. Ketters werden streng gestraft. Toch was de positie van de paus niet onaantastbaar.

Het geweld dat uitging van de inquisitie toonde aan dat de kerk bevreesd was voor de kritiek van gelovigen.

Veel gelovigen hadden een diepe afkeer van de rijkdom binnen de kerk. Ze vonden dat de kerk haar voornaamste taak verslofte: de gelovige in contact brengen met God.

Veel gelovigen hadden een diep en zuiver verlangen naar een goede relatie met God. Een zuivere kerk was daarbij onmisbaar. Een kerk die critici steevast als ketters veroordeelde en zich bezig hield met het verzamelen van rijkdom kon op steeds minder waardering rekenen.

Opdracht 1

Inleiding

De katholieke kerk had gedurende de middeleeuwen een dominante positie in de maatschappij. De kerk had echter ook te maken met kritiek. De leider van de christelijke kerk in Byzantium bijvoorbeeld, wilde niets met de paus in Rome te maken hebben.

In West-Europa waren er gelovigen die op zoek waren naar zuiverheid in het geloof. Soms werden deze groepen door de kerk in de ban gedaan of veroordeeld als ketters.

Toen Maarten Luther misstanden in de kerk aan de kaak stelde, groeide hij uit tot een machtig tegenstander. Met Calvijn en andere hervormers deed hij de Katholieke Kerk op haar fundamenten schudden.

Bestudeer het onderdeel over misstanden in de katholieke kerk.

KB: Misstanden in de katholieke kerk

Beantwoord nu de onderstaande vragen.

Vragen:

  1. Wat betekent: de katholieke kerk had een dominante positie?
    1. In de katholieke kerk hadden dominees veel te vertellen.
    2. Koningen hadden het voor het zeggen in de katholieke kerk.
    3. De katholieke kerk had grote invloed op het politieke en maatschappelijke leven.
  2. Waarom kochten gelovigen aflaten?
    1. Volgens de kerkelijke leer kon je daarmee boete doen voor bepaalde zonden.
    2. Daarmee kreeg je meer te zeggen in de kerk van je woonplaats.
    3. Aflaten konden worden gebruikt om uit de gevangenis te komen.
  3. Wat was de taak van de kerkelijke inquisitie?
    1. De inquisitie sprak recht over kerkelijke leiders die zich aan misstanden schuldig maakten.
    2. De inquisitie deed onderzoek naar ketters en kon die laten martelen.
    3. De inquisitie was een soort kerkelijk leger dat streed tegen aanhangers van de reformatie.
  4. Welke redenen hadden gelovigen om kritiek te hebben op de katholieke kerk?
    Meerdere antwoorden mogelijk.
    • De kerkleiders waren meer bezig met macht en rijkdom dan met het geloof.
    • Gewone gelovigen hadden niets te vertellen in de kerk.
    • De paus had veel te weinig macht om het geloof te beschermen.
    • De kerk besteedde teveel geld aan kunst en mooie kerkgebouwen.
    • Met geld kon je in de kerk sneller hogerop komen dan met een goede opleiding.
    • De aflaten brachten te weinig geld op om kerken te bouwen.
  5. Bespreek de antwoorden op de vier vragen met een klasgenoot.
    Vraag hulp aan de docent als jullie er niet uitkomen.

Opdracht 2

De reformatie

Lees nu in de tekst hierboven de informatie over de reformatie.

KB: Reformatie

Beantwoord de volgende vier vragen.

  1. In welke landen werd het protestantisme het meest verbreid?
    1. In West- en Zuid-Europa.
    2. In Noord- en Midden-Europa.
    3. Buiten Europa.
    4. In Duitsland en Italië.
  2. Waardoor konden de ideeën van de reformatie zich zo snel verspreiden?
    1. In die tijd werd het wegennet snel verbeterd door de uitbreiding van de handel.
    2. In die tijd was het geloof erg belangrijk zodat er veel over gecommuniceerd werd.
    3. In die tijd was de boekdrukkunst uitgevonden en kwamen er meer beter opgeleide burgers.
  3. Waarom leidde de reformatie tot oorlogen in Europa?
    1. De paus probeerde met de inquisitie ketterse gebieden met geweld te heroveren.
    2. Regeringsleiders kozen partij voor een geloof en kwamen daardoor met elkaar in conflict.
    3. Luther en Calvijn riepen hun aanhangers op om tegen de katholieken te gaan vechten.
  4. Waarom is de reformatie van groot belang geweest voor de Nederlandse geschiedenis?
    1. De reformatie leidde tot een opstand waarbij de Nederlanden uiteindelijk zelfstandig werden.
    2. De reformatie betekende het einde van de Nederlandse zelfstandigheid.
    3. De reformatie leidde tot een dertigjarige burgeroorlog in de Nederlanden.

Opdracht 3

Katholiek of protestant?

Lees de negen kenmerken hieronder.
Welke kenmerken passen bij de protestantse kerk?

  1. Veel pracht en praal in de kerkgebouwen.
  2. Kerkgebouwen zijn sober en bevatten geen heiligenbeelden.
  3. De Bijbel heeft het hoogste gezag en kan door elke gelovige worden begrepen.
  4. Er is een sterke kerkelijke hiërarchie van priesters.
  5. Gewone gelovigen hebben veel te vertellen in de kerk.
  6. Er zijn 7 sacramenten die gelovigen nodig hebben om bij de kerk te horen.
  7. Er zijn maar enkele sacramenten: doop en avondmaal.
  8. Geestelijken mogen trouwen.
  9. Geestelijken mogen niet trouwen.


Verschil tussen Calvijn en Luther

Lees nu de volgende zeven zinnen.
Past de zin beter bij Luther of beter bij Calvijn? Of bij allebei?

  1. Hij publiceerde 95 stellingen tegen misstanden in de kerk.
  2. Hij geloofde in predestinatie.
  3. Hij schafte veel sacramenten af.
  4. Hij verzette zich tegen de rijkdom van de kerk.
  5. Hij vond dat de regering aan de kerk moet gehoorzamen.
  6. Hij werd in de ban gedaan en vogelvrij verklaard.
  7. Hij vertaalde de Bijbel in de landstaal.


Bespreek je antwoorden met een klasgenoot.

Begrippenlijst

Vorst
Een vorst wordt ook wel een monarch genoemd. Een vorst is een heerser.

Aflaat
Een kwijtschelding van straffen waarvoor gelovigen van de katholieke kerk in het hiernamaals alsnog moeten boeten.

Inquisitie
Dit was een rechtbank van de katholieke kerk.

Predestinatie
De uitverkiezing door God.

Boekdrukkunst
De kunst om boeken te drukken is uitgevonden in het midden van de vijftiende eeuw door de Duitser Gutenberg. Deze uitvinding is van grote betekenis geweest voor de wetenschappelijke ontwikkeling.

Concilie van Trente
De katholieke kerk nam maatregelen om de ergste misstanden tegen te gaan en de kerkelijke organisatie beter te structureren (1545-1563).

Kettervervolgingen
Ketters zijn aanhangers van de hervormde kerk. Filips kondigde strenge maatregelen tegen ketters af. De edelen vonden deze kettervervolgingen te streng.

Hervorming/reformatie
Studie van de Bijbel leidde tot discussie over en kritiek op de rooms-katholieke kerk. Uiteindelijk leidde dat tot scheuring in de kerk: de hervorming of reformatie.

Luther
Maarten Luther is een Duitse monnik, die op 31 oktober 1517 met 95 stellingen kwam. De paus zette hem uit de kerk.

Calvijn
Johannes Calvijn begon in Genève een hervormingsbeweging. Hij vond gehoorzaamheid aan God belangrijker dan gehoorzaamheid aan de vorst.

Afsplitsing protestantisme van katholicisme
De protestanten gingen zich organiseren en zo ontstond in de noordelijke Lage Landen de Nederduitse hervormde kerk.